Jan Lenczowski Zumbi z Palmares

Kim był Zumbi z Palmares? Dlaczego w 309 lat po jego śmierci legenda tego bohatera jest wciąż żywa w Brazylii? W jaki sposób stał się symbolem oporu czarnych niewolników przeciw systemowi kolonialnemu i białym plantatorom? By odpowiedzieć na te pytania należy najpierw opowiedzieć historię Quilombo dos Palmares - afrykańskiego państwa na kontynencie amerykańskim.   Quilombo dos Palmares   Początki Quilombo dos Palmares sięgają jeszcze XVI wieku. Quilombo powstało na górzystych wzgórzach porośniętych gęstym lasem palmowym. Były to rejony trudno dostępne, ciemne, wilgotne i zamieszkałe przez dzikie zwierzęta. Na tym właśnie terenie, rozciągającym się na przestrzeni trzystu pięćdziesięciu kilometrów z południa na północ, a obecnie leżącym na granicy prowincji Pernambuco i Alagoas, powstała sieć przynajmniej jedenastu osad zamieszkanych przede wszystkim przez zbiegłych niewolników, ale także wszelkich innych wyrzutków systemu kolonialnego. Jak wyglądały osady Quilombo? Z czego utrzymywali się mieszkańcy? W jaki sposób funkcjonowały te nieduże społeczności? Według najwcześniejszych przekazów były to wsie otoczone drewnianymi palisadami. Osada taka miała od jednej do czterech ulic. Domy były drewniane i kryte liśćmi palmowymi. W centrum wioski na placu znajdowały się kaplica, dom rady i studnia. Każda z osad posiadała swego wodza i radę wioski. Trudniejsze decyzje były podejmowane przez zgromadzenie wszystkich dorosłych mieszkańców. Prawa były rygorystyczne i przewidywały karę śmierci za kradzież, zabójstwo, zdradę i dezercję. Mówiono mieszanką portugalskiego, języków afrykańskich i indiańskich. Wyznawana religia łączyła elementy chrześcijaństwa i rytuałów afrykańskich. Chrześcijaństwo i język portugalski spełniały funkcje unifikacyjne dla społeczności stanowiącej zlepek różnych kultur i często zupełnie obcych sobie plemion afrykańskich. Ludność Quilombo żyła z rolnictwa; uprawiano kukurydzę, maniok, fasolę, trzcinę cukrową, warzywa strączkowe i owoce. Wśród mieszkańców byli też rzemieślnicy, zajmujący się wyrobem narzędzi i broni. Prowadzono ożywioną wymianę handlową. Portugalczycy chętnie zaopatrywali Quilombo w uzbrojenie, z czego czerpali pokaźne zyski. Według niektórych źródeł w okresie największego rozkwitu rejon Palmares zamieszkiwało około 30 tysięcy osób. Pierwsza znana ekspedycja karna przeciwko Quilombo dos Palmares wyruszyła w 1602 roku. Co napędzało tego typu wyprawy? Przede wszystkim partykularne interesy uczestników. Właściciele plantacji nie szczędzili funduszy, by wyeliminować częste ucieczki niewolników. Oficerowie szukali okazji, by zasłużyć się królowi i zyskać coś w zamian. Metysi, biedniejsi biali i wolni niewolnicy chcieli wzbogacić się na sprzedaży złapanych murzynów. Indianie zwykle zadowalali się drobnymi prezentami w zamian za pomoc w wyprawach, niektórzy pragnęli złapać niewolników, by następnie ich spożyć. Pierwsza z wypraw powróciła twierdząc, że całkowicie zburzyła Quilombo. Tak samo twierdzili organizatorzy następnych ekspedycji w kolejnych latach. Wkrótce jednak znów dochodziły wieści, że Quilombo dos Palmares nadal funkcjonuje i ma się doskonale. Korzystnym zdarzeniem dla tego państwa renegatów była inwazja Holendrów w 1630 roku. Zajęli oni Pernambuco i odwrócili czasowo uwagę Portugalczyków. Holendrzy wkrótce jednak również podjęli wyprawy przeciwko Quilombo, ale znów bez rezultatów. Jedna z wypraw natknęła się na dwie opuszczone wioski, inna zdołała pochwycić kilku murzynów, którzy zostali rozdani żołnierzom. Od 1674 roku zaczyna się okres większych i lepiej zorganizowanych wypraw. Jedna z nich, podjęta z inicjatywy gubernatora Pernambuco, zdołała pojmać krewnych Ganga-Zumby, wodza Quilombo dos Palmares. Portugalczycy proponują Palmerinhos układ dający im wolność i gwarancje praw do ziemi, w zamian za podporządkowanie się władzy gubernatorskiej. Czarni urodzeni poza Palmares mieli jednak znów zostać niewolnikami. Dla wielu mieszkańców osad przyjęcie takiego układu było zdradą. Ganga-Zumba opuszcza Quilombo, wraz z nim wielu liderów i weteranów walk. Inne wersje podają, że zostaje on otruty przez młodego, ambitnego i pragnącego walczyć do końca Zumbiego.   Zumbi dos Palmares   Zumbi urodził się w Palmares około 1655 roku. Jego przodkowie pochodzili z wojowniczych plemion angolskich. Jako niemowlę zostaje porwany przez wyprawę Brasa da Rocha Cardoso i oddany na wychowanie księdzu Antonio Melo w Porto Calvo. Otrzymuje imię Francisco. Już jako chłopiec wykazuje ogromne zdolności, mając 10 lat posługuje się biegle portugalskim i łaciną, a mając 12 lat jest już ministrantem. W wieku 15 lat ucieka do Palmares, zmienia imię na Zumbi. Co do znaczenia tego imienia nie ma zgodności: być może truposz, inni badacze twierdzą że bóg wojny, lub żywy trup. Młody Zumbi szybko zdobywa sobie wysoką pozycję wśród mieszkańców Palmares. Znany jest z odwagi, talentów przywódczych i umiejętności prowadzenia walk partyzanckich. Zumbi pojawia się w dokumentach portugalskich po raz pierwszy w 1673 roku, trzy lata później w czasie walk z oddziałami ekspedycyjnymi zostaje ranny w nogę. Od tego czasu narasta mit o jego nieśmiertelności.   Koniec i początek   Po haniebnym układzie Ganga-Zumby z władzami portugalskimi, Zumbi zostaje faktycznym liderem Quilombo. Odtąd dowodzi w walkach przeciw kolejnym wyprawom karnym. Ze względu na zdradę liderów, którzy przekazali wrogowi wiele informacji na temat lokalizacji, organizacji i obronności systemu osad, potrzebne było przeorganizowanie całego systemu funkcjonowania. Quilombo dos Palmares Zumbi przekształca Quilombo w świetnie zorganizowane państwo, w każdej chwili gotowe do konfrontacji z siłami przeciwnika. W 1692 roku bandeirante Domingos Jorge Velho ponosi klęskę w walce z dowodzonymi przez Zumbiego oddziałami. Porzysięga zemstę. W dwa lata później, z pomocą księży zwołujących „Krucjatę przeciwko Palmares”, zbiera 9 tysięczną armię i wyrusza po raz kolejny. Po dotarciu na miejsce żołnierze Velho zastają ufortyfikowaną niczym twierdza osadę Macaco. Przeprowadzane ataki nie dają rezultatów. Sprowadzone zostają posiłki i nowatorskie wówczas działa. Osada zostaje podpalona i w konsekwencji zdobyta po ciężkich walkach. Zumbi wymyka się jednak i kontynuuje walkę z siłami portugalskimi. W 1695 roku zostaje ujęty jeden z jego najbliższych towarzyszy, który w zamian za darowanie życia ujawnia jego kryjówkę. 20 listopada 1695 roku Zumbi z Palmares zostaje podstępnie zamordowany, jego głowa zostaje odcięta i wywieszona na placu w Recife. Zabicie Zumbiego nie zakończyło jednak murzyńskiego oporu. Zbrojne grupy zbiegłych niewolników walczyły nadal, a część murzynów i indian założyła kolejne państwo w Paraiba. Czarni, inspirowani przykładem Zumbiego, walczyli dalej o swoje prawa, także w latach późniejszych. Przykładem może być Balaiada w Maranhao w 1838 roku, gdy biedacy i niewolnicy upomnieli się o swe prawa. Zumbi stał się symbolem dla kolejnych pokoleń czarnych walczących o wolność. Dzień jego śmierci został ogłoszony w Brazylii narodowym dniem Czarnej Świadomości (Dia nacional da Consciencia Negra). W opozycji do Dnia Zniesienia Niewolnictwa (13 maja), w dniu tym podkreśla się, że walka o równe prawa ras trwa nadal, a zniesienie niewolnictwa nie zakończyło dyskryminacji.