Jan Lenczowski

Cabanagem

Cabanagem była jedną z ważniejszych rewolucji w okresie regencji w Brazylii.
Ruch objął swoim zasięgiem prowincję Pará w latach 1834-1840, przy czym największe sukcesy rewolucjonistów przypadają na lata 1835-1836, kiedy cała prowincja znalazła się pod kontrolą Cabanos.
Ze względu na swoje położenie geograficzne w dorzeczu Amazonki prowincja Pará utrzymywała bardziej intensywne kontakty z Portugalią niż z odległa stolicą w Rio de Janeiro. Prowincja weszła w skład niepodległej Brazylii z rocznym opóźnieniem w 1823 roku.
W wewnętrznej części prowincji wykształciła się klasa właścicieli ziemskich skupiona wokół dominującej w prowincji grupy handlarzy i przedsiębiorców z Belém. Prócz zamożniejszych właścicieli i kupców zwanych Portugalczykami, prowincję zamieszkiwała najliczniejsza grupa biednej ludności tzw. Cabanos. Zamieszkiwali oni przede wszystkim wybrzeża rzek, które spełniały w prowincji funkcje dróg. Nazwa wywodzi się od chat, najczęściej skleconych z lokalnie dostępnych materiałów. To właśnie Cabanos dali nazwę rewolucji, która okresowo oderwała prowincję od Cesarstwa.
Cabanagem miała kilku liderów. Najbardziej wyróżnili się wśród nich Batista Campos, który cieszył się dużym poparciem w początkowej fazie rewolucji i Antonio Malcher, który mianowany przez rewolucjonistów prezydentem prowincji, został następnie obalony przez bardziej radykalne skrzydło ruchu. W kolejnych etapach rewolucji na czele ruchu znaleźli się bracia Vinagre i Eduardo Nogueira Angelim.
Już w 1832 roku Batista Campos wsparty przez biedniejszą ludność z rejonu Rio Negro podporządkował sobie prezydenta prowincji Machado de Oliveira. Pod wpływem Batisty Camposa prezydent rozwiązał gwardię narodową, zbrojone natomiast są bojówki o ludowym rodowodzie. Sytuacja ta szybko wywołała niepokój wśród możniejszych obywateli prowincji, którzy zaapelowali do władz centralnych o przysłanie nowego prezydenta.
Nowe władze przysłane z Rio de Janeiro rozpoczęły od zdecydowanych działań mających na celu przywrócenie porządku w prowincji Pará. Radykalne środki, represje i przymusowa rekrutacja do armii szybko zjednoczyły jednak przeciwko nowym władzom szeroki front liderów lokalnych. W styczniu 1834 roku rewolucjoniści bez większych kłopotów przejęli kontrolę nad stolicą prowincji Belém. Przysłany przez rząd centralny prezydent Lobo de Souza zastał rozstrzelany wraz ze swymi współpracownikami. Prezydenturę objął jeden z liderów rewolucji Felix Antonio Clemente Malcher. Nowy prezydent sam był latyfundystą i wbrew oczekiwaniom zradykalizowanych mas ludowych, dzięki którym powiodła się rewolucja, nie przeprowadził poważniejszych reform. Biedota, która wsparła rewolucje oczekiwała uwłaszczenia, podziału wielkich własności ziemskich, niewolnicy liczyli na wolność, a wszyscy na poprawę swojego losu.
Wobec konserwatyzmu Malchera, coraz większą popularność uzyskiwało radykalne skrzydło rewolucji pod przywództwem braci Vinagre. Ostatecznie doszło do rozłamu wśród rewolucjonistów, władzę przejęli radykałowie, uznany za zdrajcę rewolucji Antonio Malcher został rozstrzelany, a prezydenturę objął Francisco Pedro Vinagre.
Nowa sytuacja wywołała niepewność wśród klas dominujących w Belém. Po raz kolejny możni prowincji zwrócili się z prośbą o pomoc do rządu centralnego. Wysłana z Rio de Janeiro eskadra wspierana przez siły lądowe zdołała wyprzeć Cabanos z Belém. W 1835 roku rewolucjoniści odnieśli jednak znów sukcesy, czego ukoronowaniem było ponowne zdobycie Belém i utworzenie republiki, której prezydentem został wybrany zaledwie 21-letni Eduardo Angelim. Rewolucjonistom udało się utrzymać niezależność przez okres jednego roku. W maju 1836 roku przybył z Rio de Janeiro silny oddział pod wodzą Francisco Souza Soares de Andréia. Rewolucjoniści zostali ostatecznie wyparci ze stolicy, Eduardo Angelim został schwytany, ale opór w innych częściach prowincji trwał nadal. W 1839 roku ogłoszono amnestię dla biorących udział w walkach, dzięki czemu większość rewolucjonistów złożyła broń. Proces pacyfikacji rewolucji w interiorze przeciągnął się jednak aż do 1840 roku, kiedy to rozbito ostatnie ogniska oporu wśród Cabanos.
Cabanagem była najbardziej krwawym brazylijskim ruchem rewolucyjnym w XIX wieku. Oddolny charakter społeczny narzucił ruchowi bardzo brutalne formy i charakter. Zwłaszcza po przejęciu inicjatywy przez radykałów mnożyły się egzekucje. W ciągu pięciu lat trwania walk życie straciło około 30 tysięcy ludzi, co stanowiło ponad 30% ludności całej prowincji.
Wyjątkowość Cabanagem polegała na jej charakterze społecznym. Prowincja Pará, jako jedyna kontrolowana była przez ruch rekrutujący się rzeczywiście spośród najbiedniejszych klas społecznych. Rządy te odbywały się jednak w atmosferze ciągłych konfliktów i braku spójnej wizji reform. Liderzy rewolucji nie potrafili znaleźć politycznych środków realizacji swoich planów poprawy sytuacji biednej ludności.
Oprócz braku zgody i obycia politycznego, okres rządów rewolucjonistów w Belém trwał tylko rok, toteż prawdopodobnie zabrakło czasu na ustabilizowanie sytuacji.