Jan Lenczowski

Kim byl Zumbi z Palmares? Dlaczego w 309 lat po jego smierci legenda tego bohatera jest wciaz zywa w Brazylii? W jaki sposób stal sie symbolem oporu czarnych niewolników przeciw systemowi kolonialnemu i bialym plantatorom?

By odpowiedziec na te pytania nalezy najpierw opowiedziec historie Quilombo dos Palmares - afrykanskiego panstwa na kontynencie amerykanskim.

Quilombo dos Palmares

Poczatki Quilombo dos Palmares siegaja jeszcze XVI wieku. Quilombo powstalo na górzystych wzgórzach porosnietych gestym lasem palmowym. Byly to rejony trudno dostepne, ciemne, wilgotne i zamieszkale przez dzikie zwierzeta. Na tym wlasnie terenie, rozciagajacym sie na przestrzeni trzystu piecdziesieciu kilometrów z poludnia na pólnoc, a obecnie lezacym na granicy prowincji Pernambuco i Alagoas, powstala siec przynajmniej jedenastu osad zamieszkanych przede wszystkim przez zbieglych niewolników, ale takze wszelkich innych wyrzutków systemu kolonialnego.

Jak wygladaly osady Quilombo? Z czego utrzymywali sie mieszkancy? W jaki sposób funkcjonowaly te nieduze spolecznosci?

Wedlug najwczesniejszych przekazów byly to wsie otoczone drewnianymi palisadami. Osada taka miala od jednej do czterech ulic. Domy byly drewniane i kryte liscmi palmowymi. W centrum wioski na placu znajdowaly sie kaplica, dom rady i studnia.
Kazda z osad posiadala swego wodza i rade wioski. Trudniejsze decyzje byly podejmowane przez zgromadzenie wszystkich doroslych mieszkanców. Prawa byly rygorystyczne i przewidywaly kare smierci za kradziez, zabójstwo, zdrade i dezercje. Mówiono mieszanka portugalskiego, jezyków afrykanskich i indianskich. Wyznawana religia laczyla elementy chrzescijanstwa i rytualów afrykanskich. Chrzescijanstwo i jezyk portugalski spelnialy funkcje unifikacyjne dla spolecznosci stanowiacej zlepek róznych kultur i czesto zupelnie obcych sobie plemion afrykanskich.

Ludnosc Quilombo zyla z rolnictwa; uprawiano kukurydze, maniok, fasole, trzcine cukrowa, warzywa straczkowe i owoce. Wsród mieszkanców byli tez rzemieslnicy, zajmujacy sie wyrobem narzedzi i broni. Prowadzono ozywiona wymiane handlowa. Portugalczycy chetnie zaopatrywali Quilombo w uzbrojenie, z czego czerpali pokazne zyski. Wedlug niektórych zródel w okresie najwiekszego rozkwitu rejon Palmares zamieszkiwalo okolo 30 tysiecy osób.

Pierwsza znana ekspedycja karna przeciwko Quilombo dos Palmares wyruszyla w 1602 roku. Co napedzalo tego typu wyprawy? Przede wszystkim partykularne interesy uczestników. Wlasciciele plantacji nie szczedzili funduszy, by wyeliminowac czeste ucieczki niewolników. Oficerowie szukali okazji, by zasluzyc sie królowi i zyskac cos w zamian. Metysi, biedniejsi biali i wolni niewolnicy chcieli wzbogacic sie na sprzedazy zlapanych murzynów. Indianie zwykle zadowalali sie drobnymi prezentami w zamian za pomoc w wyprawach, niektórzy pragneli zlapac niewolników, by nastepnie ich spozyc.

Pierwsza z wypraw powrócila twierdzac, ze calkowicie zburzyla Quilombo. Tak samo twierdzili organizatorzy nastepnych ekspedycji w kolejnych latach. Wkrótce jednak znów dochodzily wiesci, ze Quilombo dos Palmares nadal funkcjonuje i ma sie doskonale.
Korzystnym zdarzeniem dla tego panstwa renegatów byla inwazja Holendrów w 1630 roku. Zajeli oni Pernambuco i odwrócili czasowo uwage Portugalczyków. Holendrzy wkrótce jednak równiez podjeli wyprawy przeciwko Quilombo, ale znów bez rezultatów. Jedna z wypraw natknela sie na dwie opuszczone wioski, inna zdolala pochwycic kilku murzynów, którzy zostali rozdani zolnierzom.

Od 1674 roku zaczyna sie okres wiekszych i lepiej zorganizowanych wypraw. Jedna z nich, podjeta z inicjatywy gubernatora Pernambuco, zdolala pojmac krewnych Ganga-Zumby, wodza Quilombo dos Palmares. Portugalczycy proponuja Palmerinhos uklad dajacy im wolnosc i gwarancje praw do ziemi, w zamian za podporzadkowanie sie wladzy gubernatorskiej. Czarni urodzeni poza Palmares mieli jednak znów zostac niewolnikami. Dla wielu mieszkanców osad przyjecie takiego ukladu bylo zdrada. Ganga-Zumba opuszcza Quilombo, wraz z nim wielu liderów i weteranów walk. Inne wersje podaja, ze zostaje on otruty przez mlodego, ambitnego i pragnacego walczyc do konca Zumbiego.

Zumbi dos Palmares

Zumbi urodzil sie w Palmares okolo 1655 roku. Jego przodkowie pochodzili z wojowniczych plemion angolskich. Jako niemowle zostaje porwany przez wyprawe Brasa da Rocha Cardoso i oddany na wychowanie ksiedzu Antonio Melo w Porto Calvo. Otrzymuje imie Francisco. Juz jako chlopiec wykazuje ogromne zdolnosci, majac 10 lat posluguje sie biegle portugalskim i lacina, a majac 12 lat jest juz ministrantem. W wieku 15 lat ucieka do Palmares, zmienia imie na Zumbi. Co do znaczenia tego imienia nie ma zgodnosci: byc moze truposz, inni badacze twierdza ze bóg wojny, lub zywy trup.

Mlody Zumbi szybko zdobywa sobie wysoka pozycje wsród mieszkanców Palmares. Znany jest z odwagi, talentów przywódczych i umiejetnosci prowadzenia walk partyzanckich.
Zumbi pojawia sie w dokumentach portugalskich po raz pierwszy w 1673 roku, trzy lata pózniej w czasie walk z oddzialami ekspedycyjnymi zostaje ranny w noge. Od tego czasu narasta mit o jego niesmiertelnosci.

Koniec i poczatek

Po haniebnym ukladzie Ganga-Zumby z wladzami portugalskimi, Zumbi zostaje faktycznym liderem Quilombo. Odtad dowodzi w walkach przeciw kolejnym wyprawom karnym. Ze wzgledu na zdrade liderów, którzy przekazali wrogowi wiele informacji na temat lokalizacji, organizacji i obronnosci systemu osad, potrzebne bylo przeorganizowanie calego systemu funkcjonowania. Quilombo dos Palmares

Zumbi przeksztalca Quilombo w swietnie zorganizowane panstwo, w kazdej chwili gotowe do konfrontacji z silami przeciwnika.

W 1692 roku bandeirante Domingos Jorge Velho ponosi kleske w walce z dowodzonymi przez Zumbiego oddzialami. Porzysiega zemste. W dwa lata pózniej, z pomoca ksiezy zwolujacych ?Krucjate przeciwko Palmares?, zbiera 9 tysieczna armie i wyrusza po raz kolejny.

Po dotarciu na miejsce zolnierze Velho zastaja ufortyfikowana niczym twierdza osade Macaco. Przeprowadzane ataki nie daja rezultatów. Sprowadzone zostaja posilki i nowatorskie wówczas dziala. Osada zostaje podpalona i w konsekwencji zdobyta po ciezkich walkach.

Zumbi wymyka sie jednak i kontynuuje walke z silami portugalskimi. W 1695 roku zostaje ujety jeden z jego najblizszych towarzyszy, który w zamian za darowanie zycia ujawnia jego kryjówke.

20 listopada 1695 roku Zumbi z Palmares zostaje podstepnie zamordowany, jego glowa zostaje odcieta i wywieszona na placu w Recife.

Zabicie Zumbiego nie zakonczylo jednak murzynskiego oporu. Zbrojne grupy zbieglych niewolników walczyly nadal, a czesc murzynów i indian zalozyla kolejne panstwo w Paraiba. Czarni, inspirowani przykladem Zumbiego, walczyli dalej o swoje prawa, takze w latach pózniejszych. Przykladem moze byc Balaiada w Maranhao w 1838 roku, gdy biedacy i niewolnicy upomnieli sie o swe prawa.

Zumbi stal sie symbolem dla kolejnych pokolen czarnych walczacych o wolnosc. Dzien jego smierci zostal ogloszony w Brazylii narodowym dniem Czarnej Swiadomosci (Dia nacional da Consciencia Negra). W opozycji do Dnia Zniesienia Niewolnictwa (13 maja), w dniu tym podkresla sie, ze walka o równe prawa ras trwa nadal, a zniesienie niewolnictwa nie zakonczylo dyskryminacji.